Segna om Kikedalsbonden er ei lokal segn frå Fusa. Det vart nedteikna av teatermannen Ingjald Haaland (1885–1952) ein gong på 1900-talet, basert på forteljingane til lokale oldingar ved Bjørnafjorden. Det har likevel gått på folkemunne heilt sidan svartedauden sitt forsøk på å utsletta nordmannslekta, og er følgjeleg ei blanding av diktning og halvt-hugsa fakta – som segn vanlegvis er.
Den originale nedteikninga er å finne i Samnanger Historielag si årbok for 2020.1 Følgjande er eit gjendikta samandrag av nemnde skildring, supplert med nokre ekstra kjelder og litt vidare påfunn:
Det budde ein gong ein bonde i Fusa; ein storkar av høg rang. Bonden hadde røva til seg ei kone, kalla Tola, frå Samnanger, og var vidkjend som ein hard og hensynslaus mann. Kona sitt namn lever enno i eit gamalt ordtak, som vert sagt å ha sitt opphav i storbonden si eiga røyst. Tida var vanskeleg å døma på mellomalderen – utan klokker og med det strie vestlandsvêret. Når bonden i dette høve drog ned til bygda for å tale med dei kalenderkynde om kor langt året var kome, skal han på veg heim ha ropa opp mot garden sin, med all si stemme:
Bak i veg, Tola! Berre to dagar og tre netter til jola!2
Ingen tenestefolk vart verande lenge hos han; og dei som vart henta utanbygds frå, kom sjeldan tilbake til sine familiar. Bonden bygde seg mang ein forsvarsmur mot åtak, og han såg seg ofte over skuldra når han ikkje var blant fortrulege, og av desse fans det eit høve få. Han var både frykta og hata i bygda. Folk sa han tok meir enn sin part av det fjellet gav, for både sauer og geiter forsvann stadig og trutt – utan å etterlate seg så mykje som eit blodspor – og alle forsvinningane på garden førte til rykte om at det ikkje berre var dyretunger storbonden stappa i salttønnene sine …
Bondens bustad var ein rik gard med beite i alle retningar. Den einaste vegen dit var med båt, sidan fjordveggane var bratte – og det fanst ikkje noko vettig passasje gjennom dei. Bonden var sterk, høg og blond, og det vart sagt at han minna meir om ein fordoms vikinghøvding enn ein kristen bonde.
Om hausten drog han til Os for å selje kjøt og smør til stormenn og presteskap. Alle sette pris på (og betalte godt for) den gjeve fangsten hans. Hausten før svartedauden kom, vart han invitert inn på den lokale prestegarden. Der, fylt av ønsket om å overgå gudsmannen i gjevmildskap, bad han prestgubben om å besøkje Kikedalen ein gong rundt jul.
Då presten omsider kom til Kikedalen, vart han teken imot med pomp og prakt. Hesten som bar han dei siste metrane, var prydd med bjeller og fôra med mannskost for å visa bonden sin rikdom. Sleden var eit syn for seg sjølv – slik prakt hadde ein berre høyrt tale om i fordoms segn og i fantasifulle eventyr. Inne i stova hang det ein tung kvernstein på veggen, saman med utstoppa dyrehovud. Dei drakk begge av djevelens drikk, og presten fekk høyre mangt og mykje om jakt og dei mange dyregravene bonden hadde grave. Då gudsmannen spurde om dei segnomsuste tønnene, stappfulle av dyretunger, vart bonden dyster til sinns. Trass i kva dei «små mennene» påstod, forklarte han at det var desse dyrefellene som gjorde slik luksus som dei no nytte, mogleg. Bonden forklarte at fellene i sanning var til vern for garden, og vel så godt det:
«Eg veit at folk i bygda kallar meg tjuv og drapsmann,» brumma han «–at dei alle talar ille om meg, men det er, gud døde meg, berre tom misunning. Eg måtte setje opp desse fallgravene for å verne garden mot udyr av alle slag … eg kan ikkje hjelpe for at mannen frå Samnanger gjekk i ein av dei. Eg hadde varsla naboane mine og hengt opp hjalarhorn som kven som helst kunne blåse i viss dei kom nær. Men mannen kom om natta, med vondskap i si sjel … for han næra eit gamalt hat mot meg frå den gongen eg tok Tola til husfrue mot slekta sine ønskje. Samnanger-gubben kunne ha ropa om nåde, slik andre gjer som set seg opp mot meg – eller blåst i hjalarhornet … men det gjorde han ikkje, nei …»
Presten drakk begeret ut og ønskte seg heim – langt vekk frå Kikedalen og denne karen. Men utanfor rasa det eit plutseleg snøras, og presten såg seg nøydd til å bli over natta. Bonden merka seg kanskje presten sitt ubehag då han peikte til den tunge kvernsteinen på veggen og tala desse ord:
«Ein dag skulle eg bort til denne veldige kverna – medan den enno låg ute ved fossen, skjønar du – med ein sekk kveite frå førre avling. Men plutseleg, utan varsel eller det minste teikn, stoppa kvernsteinen opp. Eg trudde først det hadde kome ein laus småstein i vassrenna og bøygde meg fram for å sjå. Men der sat ikkje ein stein, nei … eit satans trollfjes gliste opp mot meg! Det var ein jotungutt som ville gjera narr av meg. Han hadde sett seg tvers over kverna og halde att snurremekanismen, så vasspruten stod meg rett i truten.»
«Då fekk eg nok. Eg grep klubben og gav han eit slag over nakken så det smalt som torden. Jau, eg høyrde korleis han grynta då han fór hylande gjennom fossen, tilbake til det helvete han kom frå. Det var berre éi ulempe ved det, prest – eg slo trollungen for hardt. For det same slaget gjorde skade på kverna. Ser du korleis ho står kantstøtt der? Eg såg meg nøydd til å kjøpa ei ny, men eg hengde likevel den gamle opp på veggen i mangel på eit ekte trolltrofé.»
«Forresten,» heldt bonden fram «–såg du den store steinen som låg i slåtteteigen min? Den vart ein gong kasta etter meg av ei ilter gyger-kjerring. Ho var sint fordi kua mi hadde fått kalv med trollstuten hennar. Høyr til: betre mjølkeku enn kalven som vart fødd dei imellom har aldri stått på bås her i Kikedalen.»
Både bonden og presten vart etter dette lystigare til sinns, og førstnemnde fortalde vidare om kamp mot troll og vonde ånder: om å føra brytekamp med brunbjørn i både naud og eventyrlyst, og om gamle segn der bonden sjølv alltid framstod som den modigaste helten. Dei lo og drakk til langt ut på natta. Neste dag blei presten lova den største kronhjorten til neste jul – og dette løftet vart bonden si bane.
Hausten etter, i 1349, kom Kikedalsbonden til Os med det dyrebare kjøtet. Bonden hadde kanskje håpa å dela nokre ord med det nye offeret for røvarhistoriene hans, men presten var ikkje i stand til å gjera meir enn å hosta ein takk i bondens retning. Førstnemnde vart følgjeleg smitta av ein valdeleg sjukdom og vende likt vandød heimatt til dalen. Over den glatte fjorden kravla han opp mot garden, skrikande som eit halvgalt, skadeskote dyr. Han døydde omsider i kvalar, og både Tola og tenestefolka fall snart etter – drepne, som soga seier, av si eiga frykt … for alle skjøna no at pesten var komen til garden.
Ingen høyrde ropa som gjalla mellom fjella. Dyra rauta på båsane til dei fall om, magre som flis og kransa av sprekkeklare byllar. Ingen kom til hjelp, trass i nauda, for bonden sin einaste ven leid same lagnad på ein avsides prestegard, og pesten ramma tun etter tun … til det mot slutt ikkje var nokon att til å hjelpa. Kikedalen rotna bort – folk, fe og hus gjekk til grunne – og ingen mann eller kvinne som der omkom vart vigsla under kristen jord. Sidan den tid har ingen våga å busetja seg i dalen.
Men på den eldgamle Holdhusgrunnen, der stavkyrkja ein gong stod, står framleis ei kyrkje som ber spor av ei fortid som aldri heilt gjekk tapt. Kyrkja overlevde trugselen om riving i 1890, då det nye kyrkjebygget i Hålandsdalen vart reist, og slapp unna tilinkjesgjering gjennom kjøp og sal på tvers av enkeltpersonar og foreiningar. Enno står eit tempel av tømmer der ei kyrkje alltid har stått – heilt sidan hordalendingane først vart kristna med sverd.
Det vert fortalt av Anne Martinsen, tidlegare rektor ved Hålandsdalen Leirskule, at den gjevaste hatteknaggen i Holdhus kyrkje til dags dato er vigd Kikedalsbonden.3
… for enno, nesten sju hundre år etter han døydde – lenge etter at den opphavlege stavkyrkja på Holdhus vart riven – er det få som vågar å setja seg opp mot storbonden frå Fusa.
Les meir om kyrkja på Holdus her.
(Denne artikkelen er språkvasket og forbedret av Sigrid Haukanes)
- https://samnanger-historielag.no/wp-content/uploads/2023/10/Samnanger-2020-korrigert-navn-pa-person-som-ikke-vil-nevnes.pdf | 10.11.25 ↩︎
- Etter en muntlig beretning fortalt av Kristi Hammersland, opptegnet av Arne Bjørndal, 20. august 1934, Norsk Folkeminnesamling, https://samla.no/viewer/fulltext/e331d39d-d9c5-42fc-bc0a-e272404629a3/16/ | 04.11.25 ↩︎
- https://vimeo.com/1089037190#t=39m05s | 04.11.25 ↩︎
Memoar.blog 